Lực đi từ động cơ tới bánh xe: số sàn, số tự động, CVT

Hiểu nguyên lý

Động cơ xăng chỉ làm việc hiệu quả trong một khoảng vòng tua (không tải khoảng 750–850 vòng/phút, thường chạy 1.500–3.000 vòng/phút), trong khi bánh xe phải quay từ 0 tới rất nhanh. Hộp số là bộ đổi tỉ số: số thấp cho bánh xe quay chậm nhưng lực kéo lớn để khởi hành, leo dốc; số cao cho bánh quay nhanh với vòng tua thấp để chạy đường trường tiết kiệm. Sau hộp số, bộ vi sai giảm tốc thêm một lần nữa và chia lực cho hai bánh, cho phép bánh trong và bánh ngoài quay khác tốc độ khi vào cua.

Hộp số sàn (MT) dùng một ly hợp (côn) do chân trái điều khiển để tách động cơ khỏi hộp số khi đổi số, và các cặp bánh răng cố định do người lái chọn qua cần số. Trên mô hình hộp số sàn 5 cấp của Carmi, số 1 có tỉ số khoảng 3,62, số 5 khoảng 0,71, bộ vi sai giảm thêm khoảng 4,07 lần.

Hộp số tự động có cấp (AT) không có bàn đạp côn: thay vào đó là bộ biến mô thuỷ lực (truyền lực qua dầu, cho phép xe đứng yên khi máy vẫn nổ và đang ở D) và các bộ bánh răng hành tinh được các ly hợp, phanh nhiều đĩa trong hộp số tự khoá / nhả để đổi cấp. Hộp số vô cấp CVT dùng hai puly hình côn nối bằng dây đai thép: puly thay đổi đường kính liên tục nên tỉ số đổi mượt, không có cảm giác sang số, thường tiết kiệm nhiên liệu hơn nhưng chịu tải nặng kém hơn AT.

Mô hình 3D số tự động và CVT đang được làm; trong bài này bạn đi theo đường truyền lực trên hộp số sàn, rồi đối chiếu với phần chữ về AT và CVT. Cả ba loại đều là hệ thống phức tạp: chủ xe học để hiểu và nhận biết dấu hiệu, còn sửa chữa phải ra gara.

Các bước

1. Nơi lực bắt đầu: động cơ và bánh đàTrên mô hình hộp số sàn, bắt đầu từ động cơ. Đầu trục khuỷu gắn bánh đà, một đĩa thép nặng luôn quay cùng động cơ. Ở không tải, động cơ quay khoảng 800 vòng/phút. Đây là điểm xuất phát của dòng lực ở mọi loại hộp số.
2. Ly hợp: công tắc nối và ngắt lựcĐĩa côn được mâm ép kẹp chặt vào bánh đà. Khi nhả côn, đĩa quay cùng động cơ và truyền lực vào trục sơ cấp; khi đạp côn, bi tê đẩy mâm ép lùi ra, đĩa được thả và trục sơ cấp tách khỏi động cơ. Trên xe số tự động, bộ biến mô thuỷ lực làm vai trò tương tự nhưng tự động, nên xe không có bàn đạp côn.
3. Chân côn và cần số trong khoang láiTrên xe con, bàn đạp côn là bàn đạp ngoài cùng bên trái, chỉ có ở xe số sàn. Cần số chọn cặp bánh răng. Xe số tự động và CVT chỉ có hai bàn đạp (ga và phanh) và cần số P-R-N-D, đôi khi thêm S hoặc M để chọn số tay.
4. Chọn số: bánh răng và đồng tốcGài số 1 trên mô hình: càng gạt số đẩy ống gài của bộ đồng tốc 1–2 khoá bánh răng số 1 vào trục thứ cấp. Bánh răng nhỏ 13 răng kéo bánh lớn 47 răng, tỉ số khoảng 3,62: động cơ quay hơn 3 vòng thì trục thứ cấp quay 1 vòng, đổi lại lực kéo mạnh. Các bánh răng số khác vẫn quay lồng không, không truyền lực.
5. Số cao: vòng tua thấp, xe chạy nhanhChuyển sang số 5: tỉ số khoảng 0,71, trục thứ cấp quay nhanh hơn trục sơ cấp. Ở cùng vòng tua động cơ, xe chạy nhanh hơn nhiều so với số 1 nhưng lực kéo yếu, nên số 5 chỉ dùng khi xe đã chạy nhanh đều. Hộp số AT làm việc này bằng các bộ bánh răng hành tinh tự đổi cấp; CVT thì thay đổi đường kính hai puly liên tục thay vì nhảy cấp.
6. Vi sai và bán trục: tới bánh xeĐầu trục thứ cấp có bánh răng nhỏ ăn với vành chậu của bộ vi sai, giảm tốc thêm khoảng 4 lần. Vi sai chia lực sang hai bán trục và cho hai bánh quay khác tốc độ khi vào cua. Phần này giống nhau ở cả xe số sàn, AT và CVT dẫn động cầu trước.
7. Hộp số nằm ở đâu trên xe thậtNâng xe con lên: hộp số gắn liền bên cạnh động cơ (xe cầu trước đặt máy ngang). Vệt dầu nhỏ giọt ngay dưới vị trí này có thể là dầu hộp số. Dù là loại nào, chủ xe không tự tháo hay mở hộp số; chỉ quan sát dấu hiệu và báo gara. Không chui vào gầm khi xe chỉ được đỡ bằng kích.
8. Thử trên mô phỏng tương tácMở trang mô phỏng hộp số sàn (/meo-sua-xe/mo-phong/hop-so-san), bật chế độ đường truyền lực: đạp côn để thấy trục sơ cấp tách ra, gài từng số để thấy bánh răng nào được khoá, rồi nhả côn để thấy lực chạy từ động cơ qua vi sai tới bánh xe.

Dấu hiệu nhận biết

• Xe số sàn: ga lên, vòng tua tăng mà xe không nhanh lên (dấu hiệu trượt côn)
• Xe số sàn: vào số kêu rè, khó vào số dù đã đạp côn
• Xe số tự động: chuyển số giật mạnh, chậm vào số khi gạt sang D hoặc R
• Xe CVT: tiếng hú, rung hoặc cảm giác trượt khi tăng tốc
• Mùi khét, vệt dầu đỏ hoặc nâu dưới vị trí hộp số

Khi nào tự xử lý, khi nào ra gara?

Kiểm tra nhanh

Kiến thức tham khảo, không thay thế kiểm tra của kỹ thuật viên. Mô hình 3D minh hoạ một chiếc xe điển hình, vị trí chi tiết trên xe của bạn có thể khác — xem sổ hướng dẫn sử dụng. Nguồn: CVT và AT: hộp số nào tốt hơn? (VnExpress) · CVT là gì? Hộp số CVT khác hộp số MT và AT như thế nào? (oto.com.vn) · Tìm hiểu các bộ phận cơ bản trên ô tô (Thanh Niên) · Chẩn đoán 'bệnh' của hộp số (Znews)